Overnames, fusies, acquisities. Wie Het Financieele Dagblad openslaat, ziet deze termen continu voorbij komen. De overname van het ene door het andere bedrijf is iets van alle tijden. In het boek Gekaapt door het kapitaal beschrijft Mirjam de Rijk echter dat er een verandering heeft plaatsgevonden in de manier waarop dit soort transities plaatsvinden. In toenemende mate komen bedrijven in handen van grootkapitaal, die deze primair begrijpen als een instrument om in korte tijd zoveel mogelijk geld te verdienen. Bedrijven worden op die manier gezien als handelswaar. Waarom is dit problematisch?
Grootkapitaal houders – denk aan aandeelhouders, vermogensbeheerders, private-equityfondsen en durfinvesteerders – kopen bedrijven op om het door te verkopen met winst. Deze methode wordt vaak toegeschreven aan private equity, maar ook deugdzame familiebedrijven staan met deze houding in de boksring van de markt.
Het begrip van bedrijven als handelswaar, kan worden getekend door de beroemde stelling van econoom Milton Friedman uit 1970: “The social responsibility of business is to increase its profits.” Hij verwoordde en normaliseerde een manier van denken waarin het belangrijkste doel van bedrijven wordt begrepen als winstmaximalisatie. In dat denkkader is de maatschappelijke rol en bijdrage van die bedrijven ondergeschikt aan het maken van winst voor aandeelhouders.
Een misschien onbelangrijk lijkend voorbeeld is dat van de Amsterdamse restaurantketen Loetje en de Rotterdamse restaurantketen Happy Italy. Beiden zijn van Restaurant Company Europe (RCE), een van de grootste horeca groepen van Nederland. 66,8% van de aandelen van RCE zijn in handen van Waterland, wat een van de grootste private-equityfondsen van Europa is.
Het huwelijk tussen Waterland en de restaurantketens bleek niet harmonieus. In mei vorig jaar schreef Het Parool dat ‘de ziel uit het Amsterdamse biefstukkenimperium’ is verdwenen sinds de overname door private equity. Hoe Loetje eerst als een Amsterdams werd gezien, is het sinds de overname eerder een ‘chique McDonald’s’. Bij Happy Italy nam de ontwikkeling na de overname ook een afslag in de verkeerde richting. Binnen de kortste keren hief RCE de iconische pasta productielijn op en stuurde het management weg. Het hart van de keten verdween en daarmee daalde de omzet, tot woede van de oprichter. De acties van RCE werden door de oprichter van de keten toegeschreven aan de ‘goudomrande exit’ die Waterland van plan was door RCE te verkopen.
Nu lijkt de overname van een restaurantketen die niet meer hetzelfde is als daarvoor misschien meer een gevoelsprobleem, iets wat gaat over de sentimentele waarde van de bedrijven. Maar dit voorbeeld is illustratief van wat er kan gebeuren wanneer partijen met een mindset die zich enkel richt op een snelle exit en hoge rendementen aan de knoppen zitten van een bedrijf.
Vervang Loetje bijvoorbeeld voor Solvinity — het bedrijf van het welbekende platform DigiD — en er kan een heel andere situatie ontstaan. Solvinity was de afgelopen weken veel in het nieuws, omdat het recent is overgenomen door Amerikaans IT-giant Kyndryl. Veel berichtgeving ging over de vraag of in een tijd waarin Europa poogt onafhankelijker te worden van de steeds minder democratische Verenigde Staten wel in zo’n belangrijk bedrijf wel in Amerikaanse handen zou moeten zijn. Een meer fundamentele vraag is of een bedrijf dat gaat over de sensitieve data van inwoners überhaupt in private handen – en daarmee verhandelbaar – zou moeten zijn. De verkoop van DigiD, schudde ons wakker, maar er zijn talloze bedrijven die van grote maatschappelijke waarde zijn of een belangrijke functie hebben in onze democratie, die ten prooi van aan de grijpgrage handen van grote commerciële investeringsbedrijven.
Op 26 januari gaan we in het zesde programma (en laatste) in de reeks Gekaapt door het kapitaal n.a.v. het gelijknamige boek van Mirjam de Rijk in gesprek over deze dynamiek. Hoe verworden bedrijven meer en meer tot handelswaar? Welke gevolgen heeft dit voor onze economie en de samenleving en wat kunnen we eraan doen? Praat je mee? Meld je aan via deze link.
