Nieuw onderzoek van Oxfam Novib toont aan hoe de democratie bedreigd wordt door de groeiende miljardairsmacht van de superrijken. Deze groep weet steeds meer invloed uit te oefenen op de politiek, economie en media om hun belangen te beschermen en beleid naar hun hand te zetten. Zo ontvingen in aanloop naar de verkiezingen politieke partijen zoals D66, Forum voor Democratie, VVD en JA21 in 2025 bijna een miljoen euro van Quote 500-leden. Deze donaties vormen 20% van alle politieke giften van dit jaar en zijn afkomstig van slechts elf van de rijkste Nederlanders. Superrijken en grote bedrijven kopen zo politieke invloed op een schaal waar de gemiddelde Nederlander alleen maar van kan dromen. Met name partijen zoals JA21 en Forum voor Democratie worden het hoofd boven water gehouden door deze donaties: in 2025 waren (voormalige) Quote 500-leden verantwoordelijk voor 72% van de donatie-inkomsten van radicaal rechtse partijen. Terwijl onze democratie een publiek goed zou moeten zijn, komen de belangen van politieke partijen en rijkste Nederlanders alsmaar dichter bij elkaar.
Volgens Oxfam Novib onderzoeksrapport Rijker dan ooit, machtiger dan ooit gaat de zogenaamde ‘geld-macht-spiraal’ in Nederland steeds sneller draaien. Het rapport staat vol met cijfers die deze opvoering in kaart brengen. Zo hebben de 500 rijkste Nederlanders samen 9% van het totale vermogen van huishoudens. Dit betekent dat ze vier keer zoveel bezitten als de 50% armste van de bevolking. Terwijl schulden en armoede in Nederland stijgen, worden de rijkste Nederlanders werden in 2025 alleen maar rijker. Inmiddels is hun totale vermogen verdrievoudigd vergeleken met 10 jaar geleden en bezitten ze twee keer het jaarlijkse zorgbudget. En zoals hierboven geschetst vertaalt deze extreme rijkdom zich in groeiende politieke invloed die onze democratie steeds verder onder druk zet en de kloof tussen rijk en arm blijft verdiepen.
Resisting the Rule of the Rich
In januari van dit jaar publiceerde Oxfam International hun jaarlijkse ongelijkheidsrapport. Dit jaar focuste dit rapport – Resisting the Rule of the Rich, zich op de internationale samenhang tussen toenemende ongelijkheid, het groeiende vermogen van miljardairs en de politieke macht die zij daarmee kunnen afdwingen. Terwijl een vierde van de mensen in honger leeft, behoren inmiddels meer dan 3000 superrijken tot de wereldwijde groep van miljardairs. Het onderzoek toont aan hoe deze economische ongelijkheid uitmondt in politieke ongelijkheid. Zo laat het zien dat een grote kloof tussen arm en rijk de kans op democratische erosie binnen een land met wel zeven keer vergroot!
De superrijken krijgen via hun economische macht makkelijk een vinger in de pap. De tussentijdse verkiezingen van aankomende november in de Verenigde Staten laten zien hoe de campagnes sterk worden beïnvloed door enorme financiële steun van Big Tech bedrijven die lobbyen tegen strenge regelgeving rondom AI. Indirecte geldstromen leidden zo’n 300 miljoen dollar naar partijen die Tech-vriendelijke standpunten aanhouden in hun campagne, zo werd in kaart gebracht door Powered By Who. Met als gevolg dat campagneteams van voornamelijk democratische politici uit een vorm van lijfsbehoud besloten ook hun toon te matigen of over deze onderwerpen te zwijgen.
Volgens Oxfam Novib directeur Michiel Servaes staat de democratie niet alleen in de Verenigde Staten onder druk van de bedrijfslobby: “Ook in Nederland zien we een “geld-macht-spiraal” tussen vermogenden, grote bedrijven en de politiek. Gevolg is bijvoorbeeld dat – terwijl we formeel een progressief belastingstelsel kennen – de rijksten vaak buiten beeld blijven en zelfs minder belasting betalen dan de gewone Nederlander. Dit is geen toeval, maar het resultaat van jarenlange lobby. Wie denkt dat het hier niet zo’n vaart zal lopen als in de VS moet weten dat de patronen én de risico’s identiek zijn”.
Wie vertegenwoordigt de Nederlandse politicus?
De Nederlandse staatskas loopt stelselmatig substantiële inkomsten mis als gevolg van het ene na het andere politieke debat dat beïnvloed wordt door de lobby van het grote geld. Zo veranderde de houding van ministers tegenover een nieuwe belastingwet waar vier jaar lang aan gewerkt werd nadat verschillende ondernemersorganisaties, beleggers en belastingadviseurs zich massaal uitspraken tegen de wet. Terwijl deze wet noodzakelijk is voor ons juridisch stelsel om in overeenstemming te zijn met het Europese mensenrechtenverdrag, werd die toch van tafel geveegd onder invloed van inmenging in het debat door de stemmen van private belangen. Volgens Oxfam Novib onderzoeker Bram Joanknecht roept het vragen op dat een publiek debat zo snel van koers kan veranderen wanneer bepaalde partijen zich ermee gaan bemoeien. Naast de misgelopen miljarden aan belastinggeld, verdwijnt er ook geloof in de volksvertegenwoordiger en diens belangen. Het belastinggat dat als gevolg van de wijziging gaat ontstaan zal gedekt moeten worden door meer bezuinigingen. Hier zullen minder vermogende Nederlanders de gevolgen van voelen.
Achter de belangen van politici kunnen we nog meer vraagtekens zetten. Zo raken de politiek en het bedrijfsleven verder verwikkeld via de zogenaamde ‘lobbydraaideur’. Volgens het rapport vertrok een derde van de oud-Kamerleden tussen 2021 en 2023 de politiek om te werken binnen het bedrijfsleven, een brancheorganisatie of lobbybureau. Het netwerk en de kennis van deze ex-politici is zeer bruikbaar voor deze organisaties en vaak is het pad naar de lobby al gelegd terwijl politici nog actief zijn in Den Haag. Zo wist voormalig minister van Infrastructuur en Waterstaat Cora van Nieuwenhuizen (VVD) al dat ze lobbyist zou worden voor de branchevereniging van energiebedrijven, toen ze als minister nog in de Ministeriële Commissie Klimaat en Energie zat.
Een weerbare democratie
Terwijl Nederland steeds meer wordt ingericht volgens de wetten van de heilige graal namelijk het ‘gunstige vestigingsklimaat’ voor grote bedrijven, worden burgers machtelozer. Het politieke systeem komt meer en meer in handen van de bovenklasse, wat hun rijkdom en invloed alleen maar zal blijven bevorderen. Om de democratische afbrokkeling tegen te houden en de politiek weer rechtvaardig te krijgen, moet deze invloed worden ingeperkt. Hoe democratisch is Nederland wanneer politici niet de belangen vertegenwoordigen van de stemmer maar juist die van het kapitaal? En hoe kunnen we onze democratie beschermen tegen de groeiende vermenging van publieke besluitvorming en private belangen?
Met dit rapport roept Oxfam Novib de Tweede Kamer op tot een kritischere houding tegenover belangenverstrengeling, om vermogensongelijkheid te bestrijden en de Nederlandse democratie weerbaarder te maken tegen de toenemende invloed van het grootkapitaal.
Samen met Pakhuis de Zwijger duikt Oxfam Novib op 11 mei in het rapport Rijker dan ooit, machtiger dan ooit. Sprekers Bram Joanknecht, Babette Porcelijn-Hamburger, Serv Wiemers, Marthe van Bronkhorst, en Saskia Boumans buigen zich over de toenemende ongelijkheid en groeiende invloed van superrijken in Nederland. Hoe kan onze democratie weerbaarder worden? Praat mee en meld je aan via deze link. Voor meer informatie over dit programma, klik hier.
