In Nederland zijn we niet vaak bezig met de roep om voedselzekerheid. We zijn eraan gewend geraakt dat we, onafhankelijk van het jaargetij, het tijdstip van de dag, of de regio waarin we wonen, vrijwel alle producten die we willen consumeren kunnen kopen. Maar door onder meer de effecten van klimaatverandering zal voedselzekerheid in de toekomst geen gegeven zijn. De bodemverzilting in Nederland lijkt een groot probleem te kunnen veroorzaken. Hoe kunnen we een veerkrachtigere voedselproductie realiseren? Welke strategieën kunnen we toepassen om de voedselautonomie te vergroten? En kunnen technologische innovaties ons redden?
Verzilting van de bodem door klimaatverandering
Naar verwachting is een van de vele (indirecte) gevolgen van klimaatveranderingen een grotere verzilting – de toename van het zoutgehalte -van de bodem in Nederlandse zomers. Hogere temperaturen en onvoorspelbare weerpatronen verstoren ecosystemen. De door smeltende ijskappen veroorzaakte stijging van de zeespiegel zorgt ervoor dat de zoutwaterdruk in ons land toeneemt, maar ook het verwachte neerslagtekort in de zomer zal de verzilting op dat moment versterken. Klimaatverandering en bodemdaling kunnen zo tot een toename van de zoutbelasting zorgen, en die bodemdaling versterkt weer de verzilting.
De gevolgen van een verzilte bodem
Kortom, er staat ons hoogstwaarschijnlijk een verandering van omstandigheden te wachten, en dat kan voor de grondgebonden landbouw in Nederland voor vele problemen zorgen. De landbouwsector is namelijk zowel afhankelijk van het oppervlaktewater als van de neerslag. Een deel van de gewassen die we nu verbouwen tijdens de zomermaanden in Nederland kunnen in de toekomst niet meer goed geteeld worden. De teelt van bloembollen en snijbloemen zijn het gevoeligst voor verzilting, maar niet de enige gewassen die onder druk komen te staan.
Kan het veredelen van gewassen een oplossing bieden?
Het zoutgehalte in het water wordt dus steeds hoger door klimaatverandering. Maar hoe gaan we hiermee om? Kunnen we wel blijven verbouwen op verzilte grond? En welke mogelijkheden hebben we? Een route gefocust op innovatie en technologie om gewassoorten aan te passen aan de verzilting van de bodem is een van de opties.
Veredeling van planten en organismen, wordt dit genoemd. Veredeling wordt al jaren ingezet om gewassoorten aan te passen, en dus ook aan nieuwe omstandigheden als deze. Nieuwe technieken om de inzichten in hoe eigenschappen van planten genetisch worden bepaald bieden op deze manier kansen om de voedselzekerheid in een steeds verder verzilte grond toch te blijven garanderen. Waar het in de klassieke veredeling wel zeven tot twintig jaar kan duren om een nieuw ras van een gewas te creëren, bieden nieuwe, op DNA-kennis gebaseerde technieken veel meer mogelijkheden om gewenste eigenschappen te creëren. Daar valt zouttolerantie ook onder. Veel belangstelling gaat naar de CRISPR-Cas methode om gericht planten mee te veredelen. Daarbij wordt er geknipt in de zwakheden van het DNA van het gewas. Het langdurige proces van het kruisen van gewassen lijkt dus verleden tijd, en door zulke innovaties kan de veredeling van gewassen een belangrijke bijdrage leveren aan de voedselvoorziening in Nederland.
Regelgeving en haalbaarheid van de toepassingen van nieuwe technieken voor veredeling
Maar de meningen zijn verdeeld over of de technologieën daadwerkelijk een oplossing bieden. In juli 2018 maakte het Europese Hof van Justitie bekend dat gewassen die zijn verkregen met nieuwe technieken als deze als genetisch gemodificeerde organismen moeten worden gezien. De reden voor deze regelgeving ligt vooral bij de veiligheid voor mens en natuur, zowel met betrekking tot de technologie als de producten die ermee op de markt komen. Milieuorganisatie Greenpeace noemde de keuze van het Europese Hof terecht en gaf aan het gek te vinden als er geen risicobeoordeling wordt gedaan bij dit soort nieuwe technieken waarvan het nog onbekend is wat de bijeffecten voor de natuur en de gezondheid van mensen zijn.
De discussie over genetische modificatie staat inmiddels in een nieuw daglicht. De koers richting een versoepeling van de regels is ingezet, toen de Europese Commisie in 2023 een voorstel deed voor een wetgeving die onderscheid maakt tussen twee categorieën genetisch gemodificeerde planten. Planten waarvan de genetische veranderingen vergelijkbaar zijn met wat via klassieke veredeling kan ontstaan, zouden volgens dit voorstel in de toekomst onder minder strenge regelgeving vallen.
Op maandag 8 december gaan we in gesprek over allerlei oplossingen om het Europese en Nederlandse voedselsysteem veerkrachtiger te maken. Tijdens dit programma zal technologische innovatie als een van de perspectieven aan bod komen, maar we gaan ook in op drie andere oplossingsrichtingen: meer regie van de overheid, beïnvloeding van consumentengedrag en de verduurzaming van de keten. Meld je hier gratis aan!
