In het hart van Zuid-Italië, verscholen in de schaduw van uitgestrekte landbouwvelden, ligt Borgo Mezzanone. Een blinde vlek voor de rest van Europa, maar een thuis voor zo’n 4.000 arbeidsmigranten. Hier, in een van de grootste getto’s van Zuid-Italië, is uitbuiting de dagelijkse realiteit. Migranten werken er voor een hongerloon, maken te lange dagen en zijn volledig rechteloos in een systeem dat draait op goedkope arbeid. In de documentaire The Unseen geven filmmakers Milou Rientjes en Niek Pennings een gezicht aan deze schijnbaar onzichtbare mensen. Zij legden de levens van Maya, Babucarr en Lamin vast. Het resultaat is een film niet alleen over schrijnende arbeidsomstandigheden, maar ook over de veerkracht van de mens. Wij spraken met Milou en Niek over hun ervaringen tijdens het filmen in deze beruchte buurt en de bewonderenswaardige mensen die ze onderweg ontmoetten.
Hoe lang zijn jullie, afzonderlijk van elkaar, al bezig met film? Was dit een kinderdroom die uitkwam of iets dat toevallig op je pad kwam?
Milou: Dit was iets wat toevallig op mijn pad kwam. Ik deed onderzoek in Italië naar de arbeidsuitbuiting van Afrikaanse migranten in de landbouw toen ik in contact raakte met Niek. We belden en besloten toen na één telefoontje een documentaire te maken over niet alleen de arbeidsuitbuiting maar ook de leefomstandigheden in Borgo Mezzanone. Dit is dus mijn eerste film, maar stiekem droomde ik vroeger al van het presenteren van programma’s op NPO, zoals bijvoorbeeld Frontlinie. Dat is trouwens nog steeds wel een droom die ik heb!
Niek: Ik ben zelf al heel lang bezig met film. Van fictie, videoclips tot commercials en de laatste 10 jaar actief in m’n droom: documentaires maken die maatschappelijk iets toevoegen. Dit is niet mijn eerste docu, maar wel de eerste die zo ver is gekomen! Ik wilde iets maken over mensenhandel en kwam via een vriendin bij Milou terecht. Geen mensenhandel, maar wel raakvlakken en een erg interessant onderwerp. En niet onbelangrijk: een goede klik! Eigenlijk dus wel een kinderdroom die uitkwam; de samenwerking was goed en het is gelukt echt iets moois af te leveren.
Wat was de grootste verrassing tijdens het filmen?
Milou: Ik denk dat de grootste verrassing tijdens het filmen was dat we überhaupt móchten filmen! Iedereen vertelde ons altijd dat niemand dat zou accepteren. Toch wilden onze personages vrij snel meedoen, en ook veel van hun vrienden. We moesten nog steeds oppassen met in het openbaar filmen, maar het was dus zeker niet onmogelijk.
Niek: Ik werd vooral verrast door alle fijne mensen daar, de positiviteit en kracht van die mensen die we daar hebben leren kennen!
Hoe verliep het proces van vertrouwen winnen in de gemeenschap? Werden jullie niet gezien als pottenkijkers?
Milou: Voordat we begonnen met filmen had ik al 2,5 maand onderzoek gedaan. Ik was al vaak bij mijn vrienden in het getto op bezoek geweest. Ik was dus geen pottenkijker, maar een vriend. Niek kwam later. De eerste dag dat hij kwam, gingen we zonder camera. Niek won ook snel het vertrouwen waardoor we op dag 2 al konden starten met filmen!
Niek: Op het begin werd ik wel als pottenkijker gezien, ja. Dat werd ook niet echt op prijs gesteld… Maar we zijn na verloop van tijd toch echt ‘one of the guys’ geworden. Ik heb me daar ook nooit bang of bedreigd gevoeld! Het was vooral subtiel vertrouwen winnen en laten zien en voelen dat we oprechte mensen waren.
Wat is de belangrijkste les die jullie hebben geleerd van de personages die jullie hebben gevolgd?
Milou: De grootste les die ik heb geleerd is dat alles een mindset is. Als ik me soms moe voel, ook al heb ik een heerlijk bed en een dak boven mijn hoofd, denk ik aan de mensen in Borgo Mezzanone en vraag ik me af hoe zij ooit kunnen opladen. Echt kunnen uitrusten. Dat lijkt in mijn hoofd bijna onmogelijk. Maar ik realiseer me dat als je focust op het negatieve, dus bijvoorbeeld moe zijn, dan groeit dat alleen maar. De mensen in Borgo Mezzanone waren ondanks hun leefsituatie nog steeds positief en probeerden het beste eruit te halen. Ik denk dat dat hun copingmechanisme is. Ze blijven altijd hoop houden en blijven daarmee positief. Zonder die hoop zou de situatie écht onleefbaar zijn.
Niek: Dat deze mensen zo veerkrachtig en sterk zijn. Dat zie ik wel vaker: situaties waar mensen vrijwel niks hebben, maar zo positief en sterk blijven. Ook hier! Het heeft me echt geïnspireerd om te zien hoe deze mensen voor hun familie zorgen en omkijken naar elkaar daar in de getto. Maar ook dat ze zelfs na zoveel uitzichtloze momenten nog zo strijdbaar zijn. Het is niet alleen overleven, het is ook ‘blijven geloven in je dromen’… erg mooi om te zien!
Wat hoop je dat het publiek voelt of denkt zodra de aftiteling begint te lopen? Is er een call to action?
Milou: Ik hoop heel veel dingen! (1) De call to action zou zijn; let op de producten die je koopt! Een FairTrade product is altijd beter dan een on-gecertificeerd product. FairTrade zet zich in voor mensenrechten, die dus ook binnen de EU worden geschonden. Dus als jij daar geen onderdeel van wilt zijn, buy FairTrade! Of ga naar supermarkten die zich hiervoor inzetten, uit onderzoek blijkt dat Lidl hier het beste in scoort! (2) Verder hoop ik dat mensen zich meer bewust worden van de aanwezigheid van ongedocumenteerden in de EU, dus ook in Nederland. Ook zij willen een rol in onze samenleving vervullen. Mijn ultieme hoop is dat mensen zich zullen realiseren dat deze ongedocumenteerden werk verrichten voor ons allemaal, en dat zij sowieso een werkvergunning – dus legale status – verdienen. Ik hoop daarmee ook dat het beeld van “gelukzoekers” verandert, en dat de cijfers in de krant of op TV zijn getransformeerd naar gezichten en personen. (3) Als laatste hoop ik dat mensen reflecteren op zichzelf. Op hoeveel geluk Europeanen hebben dat zij in de EU geboren zijn. En dat het leven niet voor iedereen een makkelijke start heeft.
Niek: Ik hoop ook dat mensen anders gaan kijken naar migranten die Europa willen ontdekken. Afrika is in de afgelopen honderden jaren totaal ontwricht door Europa. En ik denk dat we nog veel kunnen leren van de mentaliteit daar. Verder hoop ik dat mensen anders gaan kijken naar de manier waarop wij in Europa omgaan met deze mensen, met de wetenschap dat deze plekken er zijn en deze manier van uitbuiting ook hier plaatsvindt. Tot slot hoop ik dat mensen geïnspireerd zijn door de sterke mentaliteit en karakters van de personages. Wat betreft de call to action ben ik het eens met Milou: ga eens bedenken wat je kan doen aan dit soort oneerlijke situaties… Wat je koopt, wat je zegt en wat je denkt.
Op maandag 18 mei kijken we The Unseen bij Pakhuis de Zwijger, en gaan we na afloop in gesprek met Milou en Niek over de realiteit van arbeidsuitbuiting en de kunst van het blijven dromen. Meepraten? Klik hier om je gratis aan te melden!
