Jolanda Verspagen kijkt naar een wereld die de meeste mensen nooit zien. Als fytoplankton-ecoloog aan de Universiteit van Amsterdam bestudeert ze microscopisch leven dat cruciaal is voor onze ecosystemen. Tegelijk vervult ze bij Mediamatic de bijzondere rol van Spreker voor de Levenden: iemand die binnen de organisatie de belangen van planten, insecten en andere niet-menselijke soorten vertegenwoordigt. Nu Mediamatic officieel een Zoöp is geworden, betekent dat ook concreet dat het welzijn van het hele ecosysteem onderdeel wordt van hoe de organisatie werkt. In dit gesprek vertelt Verspagen hoe je een stem geeft aan het meer-dan-menselijke leven – en waarom juist het vaak onzichtbare leven om ons heen zo belangrijk is. Pakhuis de Zwijger mailde haar: hoe werkt dit?
Bij Mediamatic vervul je de rol van Spreker voor de Levenden. Wat houdt die rol in en hoe geef je in de praktijk een stem aan planten, insecten en andere organismen?
De Spreker voor de Levenden behartigt de belangen van al het meer dan menselijke leven, en die rol kan op veel manier ingevuld worden. De mensen die Mediamatic vormen zijn zich al heel erg bewust van het leven om hen heen. Ik heb als Spreker van de Levenden meegeschreven aan het stappenplan, maar vooral kennis bijgedragen. Bij het uitvoeren van het stappenplan breng ik Mediamatic vooral in contact met (wetenschappelijke) experts die kunnen (en willen) bijdragen aan het realiseren van de Zoöp. Verder werk ik als ecoloog aan de Universiteit van Amsterdam, en wil ik als Spreker van de Levenden ook studenten meenemen in het gedachtegoed van een Zoöp.
Mediamatic is sinds november officieel een Zoöp geworden. Wat betekent dat precies, en wat verandert er in de manier waarop een organisatie werkt als je ook rekening probeert te houden met het welzijn van andere soorten?
Zoöp is inderdaad een organisatie die rekening houdt met het welzijn van alle soorten, zowel de mens als andere soorten dan de mens. Iedere Zoöp vult dit voornemen op zijn eigen manier in, maar een Zoöp gaat verder dan alleen maar een duurzaam of circulair beleid te voeren. Een Zoöp streeft ernaar om actief bij te dragen aan de gezondheid van het ecosysteem waar ze onderdeel van zijn.
Hoe werkt dat in de praktijk?
Mediamatic is een culturele instelling die kunst, design en wetenschap samenbrengt en de natuur was altijd al een belangrijke inspiratiebron. Als Zoöp heeft Mediamatic een stappenplan opgesteld. Het stappenplan begint met waar te nemen wat de toestand is van het ecosysteem is waar Mediamatic onderdeel van is. Dus hoe zit het met de bodemgesteldheid en de waterkwaliteit (Mediamatic ligt aan de dijksgracht, achter Nemo), en welke soorten komen er op het terrein en in de gracht voor, en hoe kunnen we de leefomgeving inrichten zodat die geschikt wordt voor meer (verschillende) soorten? Zowel de artiesten die verbonden zijn aan Mediamatic, als de medewerkers en de bezoekers van Mediamatic worden onderdeel van dat proces.
Verder gaat Mediamatic ernaar streven om zoveel mogelijk ‘afval’ te transformeren naar levens ondersteunend materiaal. Het simpelste onderdeel van dit proces is om het restaurantafval te composteren en te gebruiken in de tuin. Een minder intuïtief onderdeel van dit proces is het voornemen om minder afhankelijk te worden, en uiteindelijk onafhankelijk te worden, van extractieve vervuilende technologische platvormen (Google, Instragram, …). En tenslotte zal Mediamatic het Zoöp principe integreren in het culturele programma en proberen bezoekers zo actief mogelijk bewust en onderdeel te maken van het Zoöp proces.
In je werk als fytoplankton-ecoloog kijk je naar organismen die we normaal nauwelijks opmerken. Waarom zijn juist die ‘onzichtbare’ vormen van leven zo belangrijk voor onze ecosystemen?
De ‘onzichtbare’ vormen van leven zijn essentieel voor het leven op aarde omdat ze taken uitvoeren die we voor lief nemen: ze zijn verantwoordelijk voor allerlei stappen in cruciale kringlopen. Zo produceren fytoplankton de helft van alle zuurstof op Aarde en vormen ze de basis van het voedsel web. De helft van iedere ademteug heb je te danken aan fytoplankton. En zonder fytoplankton zou er ook geen walvis zijn. Wat ik zelf fascinerend vind is de verborgen schoonheid van micro-organismen, die je pas ziet als je ze onder een microscoop bekijkt. Iedere keer dat ik naar een levend monster kijk onder de microscoop, voel ik me een bevoorrecht.
Veel mensen denken bij natuur vooral aan gebieden buiten de stad. Wat zien we over het hoofd als we beter naar de biodiversiteit in onze eigen stedelijke omgeving kijken?
Biodiversiteit is gebaat bij diversiteit van de omgeving. In veel opzichten is de diversiteit van het platteland verschraalt. Denk bijvoorbeeld aan eindeloze weilanden en akkerlanden waar overbemesting en pesticiden gebruik voor een kaalslag in de biodiversiteit hebben gezorgd. De stad daarentegen biedt bij uitstek een diverse omgeving waar veel verschillende soorten een plek kunnen vinden, vooral omdat we zelf steeds meer natuur binnen de stad creëren. De stad biedt ook voedsel aan veel dieren. Niet alleen aan ratten en kauwtjes die van zwerfafval leven, maar er zijn bijvoorbeeld ook meeuwen met een nest op Texel, die op de voedselresten van de Albert Kuijp markt af komen. En ten slotte komen in de stad niet alleen mensen vanuit de hele wereld samen, maar ook dieren uit verre oorden. Op de schepen die via het Noordzeekanaal de stad binnenvaren liften allerlei exotische verstekelingen mee, zoals de brakwaterstrandschelp en de trompetkalkkokerworm. En ook de halsbandparkiet, inmiddels een gesettelde inwoner, kwam hier van oorsprong niet voor.
Tijdens een bioblitz gaan mensen actief op zoek naar soorten in hun omgeving. Waarom is het volgens jou belangrijk dat mensen zelf op ontdekking gaan naar de natuur om hen heen?
Hoe meer je over iets weet, hoe meer je er om gaat geven. Zelf de natuur om je heen ontdekken is een belangrijke stap in de bewustwording dat datgene dat alledaags is, ook bijzonder is en het verdient om beschermd te worden. Dat geldt vooral voor de natuur direct om je heen, want die natuur vormt je eigen leefomgeving. Hoe gezonder de natuur om je heen is, hoe gezonder je eigen leefomgeving.
Wat hoop je dat mensen anders gaan zien of doen nadat ze hebben meegedaan aan een bioblitz?
Ik hoop dat deelnemen aan een bioblitz mensen helpt om empathie te ontwikkelen voor het leven in hun directe omgeving en ze bewust maakt van het feit dat ze zelf onderdeel zijn van een ecosysteem. Zodra je je bewust bent van het feit dat je onderdeel bent van het ecosysteem, voel je de noodzaak om dat ecosysteem te beschermen.
Op woensdag 24 maart opent Pakhuis de Zwijger de deuren voor al het leven in de stad. We kijken naar beelden van wildcamera’s in Amsterdam, onderzoeken het magisch dansende bodemleven onder een geweldige microscoop, nemen een duikvlucht met de Vogelwerkgroep Amsterdam en horen van Klaas Kuitenbrouwer hoe het Zoöp-model op steeds meer plekken de kop op steekt. Dit alles om te vieren dat we de stadsnatuur weer gaan beleven tijdens de bioblitz-reeks op het Marineterrein. Reserveer hier je gratis plek.
