Als Uber driver begin je met veel beloftes over vrijheid en ondernemerschap, al snel blijken die te mooi om waar te zijn. Zelfstandige chauffeurs komen terecht in een net van precair werk. De weg naar buiten lijkt onmogelijk. Zowel de Uber-app als het bedrijf zelf zijn zo ontworpen dat je als chauffeur van het kastje naar de muur wordt gestuurd. Terwijl je ondertussen overuren draait, geen duidelijk toekomstperspectief hebt en ongehoord blijft door jouw werkgever.
De film In This Together vertelt het verhaal van een wereld waarin onze werkomstandigheden steeds onzekerder worden. Samen met chauffeurs en acteurs onderzoekt filmmaker Lisette Olsthoorn via nagespeelde ervaringen hoe een bedrijf zoals Uber van binnenuit is ingericht op de kwetsbare situaties van freelance drivers.
We spraken met Lisette over haar film:
Hoe is het project ontstaan? Hoe heb je de chauffeurs leren kennen?
Ik heb in totaal bijna 5 jaar af en aan gewerkt aan dit project. Ik was al bezig met het onderwerp van onzeker werk en had daar ook een andere film over gemaakt. Toen ik bij de FNV werkte als organizer, kwam ik onder andere op de campagne tegen Uber te werken. Deze campagne zijn ze nu nog steeds aan het voeren. Daar begon mijn contact met chauffeurs die voor Uber werken. Hier zag ik veel overeenkomsten met de situatie van museumsuppoosten uit mijn eerdere film in wat onzeker werk met je kan doen op dagelijks niveau. Niet alleen de financiële situatie is heel precair, maar ook sociale relaties worden onzekerder. Doordat je nooit weet wanneer je moet werken, weet je nooit wanneer je tijd hebt om je vrienden te zien of om je familie te zien. Ook komen momenten zoals een biertje drinken of een cadeautje kopen onder druk te staan door de financiële onzekerheid.
Wat ik al heel snel door had aan de manier waarop Uber mensen aantrekt, is dat ze het aan de voorkant heel aantrekkelijk maken. Met beloftes over zelfstandigheid, hoge tarieven en flexibele werktijden weten ze veel mensen aan te spreken. Een verhaal dat bijvoorbeeld aantrekkelijk is voor mensen met een migratieachtergrond die te maken krijgen met arbeidsdiscriminatie. Na een jaar te hebben gewerkt voor Uber, komen chauffeurs erachter wat ze werkelijk omzetten. Feitelijk minder dan het minimumloon. Ik heb ook veel chauffeurs gesproken die enorme schulden hadden, of deurwaarders aan de deur, noem maar op. Dan is het moeilijk om eruit te komen.
Wanneer besloot je een documentaire te maken met deze chauffeurs?
Ik had in mijn tijd bij FNV af en aan contact met chauffeurs, maar met sommige van hen bleef ik in contact. Dit waren ook de chauffeurs aan wie ik uiteindelijk vroeg of ze interesse zouden hebben om mee te werken aan de film, waarin ik samen met hen aan een reconstructie van een waargebeurde ervaring wilde gaan werken.
Die nagespeelde scène is gebaseerd op een gesprek op het kantoor van Uber tussen de chauffeurs en het management. Wat voor rol heeft deze vorm van theater binnen jouw films?
Fictie en realiteit met elkaar combineren, daar scènes van schrijven en die ensceneren is een manier waarop ik vaker werk. Het voegt iets toe aan een bepaalde echtheid of een soort ‘doorvoeldheid’ aan de ervaringen die in de film worden besproken. Ook heb je daardoor de gelegenheid om met de chauffeurs en acteurs te reflecteren op de situatie en op wat de scène met hen doet.
Ik wilde heel graag aan de slag met een audio-opname van een gesprek dat had plaatsgevonden op het kantoor van Uber tussen chauffeurs en de managers die op het kantoor van Uber werken. Dat gesprek, die opname, leek voor mij heel goed samen te vatten hoe het voor de chauffeurs voelt wanneer er niet naar hen wordt geluisterd. Dat wilde ik onderzoeken, samen met de chauffeurs en acteurs die de medewerkers van Uber zouden gaan spelen. Van die audio-opname heb ik een script gemaakt en daar zijn we eigenlijk twee dagen lang aan de slag gegaan om samen te onderzoeken: wat gebeurt hier nou precies? Wat gebeurt er in dit gesprek, waardoor er zo ontzettend slecht geluisterd wordt, waardoor deze twee partijen elkaar zo ongelooflijk slecht kunnen verstaan? Juist door het naspelen komt er een soort diepere laag waarop je samen kunt reflecteren en nog beter kunt begrijpen wat daar nu precies gebeurt.
In de film vertelt Uber klokkenluider Mark MacGann ook over een ander script: een soort standaard ‘playbook’ dat wordt gebruikt binnen het bedrijf om gesprekken te voeren als management. Was je verrast hierover te horen?
Ik vermoedde dat zoiets zou bestaan omdat het heel gewoon is in veel bedrijven. Voor een slecht nieuwsgesprek bijvoorbeeld krijgen werknemers trainingen om dat goed te doen en zijn er veel regels over hoe je dit gesprek aanpakt. Ik wist dat die taal heel erg afgebakend is en dat mensen het zo geleerd krijgen. Ook wist ik dat Uber een bedrijf is dat over alles heeft nagedacht en ook over ieder woord wat naar buiten komt. Niet alleen woorden die gebruikt worden in advertenties, op de website om chauffeurs of klanten aan te spreken, maar natuurlijk ook in gesprekken met de pers of overheidsinstellingen.
Ik wist echter nog niet dat het zo strak in elkaar zat als Mark aangaf. Dat gaf het een extra laag betekenis aan het ensceneren met de chauffeurs en acteurs. Het werd een hele bizarre reflectie van de werkelijke situatie die opnieuw bevestigde dat het onmogelijk is voor management om echt naar de chauffeurs te luisteren. Dit kan namelijk helemaal niet, want ze hebben dat draaiboek en daar moeten ze zich aan houden.
Heb je de afgelopen vijf jaar nieuwe inzichten opgedaan over Uber die je erg hebben verbaasd?
Na de première drong het nog verder door hoe diep gevoeld het trauma is dat ontstaat als een werkgever je zo structureel en zo ongelooflijk uitbuit. Het is zo goed verpakt door het bedrijf dat je als werknemer of consument niet doorhebt hoe de bedrijfsstructuren zo zijn georganiseerd. Je ziet niet dat je onderaan in het bedrijf heel onmachtig bent. Ik kan er nog steeds niet met mijn hoofd bij: hoe kan zo’n bedrijf zo sterk de publieke opinie mee hebben? Want ze worden nog steeds de hand boven het hoofd gehouden door de Nederlandse overheid. Die lobby, die is nog steeds zo sterk.
Waarom denk je dat mensen deze film moeten zien?
Ik hoop dat mensen na het zien van deze film voelen dat het eigenlijk iedereen aangaat. Wat mij betreft is dit niet alleen een film over mensen die in dit geval werken als taxichauffeur voor Uber. Wat mij betreft is het een film die je niet ondergaat als een passieve kijker, waarna je kan denken: “ik klap mijn laptop dicht of ik loop de zaal uit en het is nu klaar”. Ik hoop juist dat het een film is die je aan het denken zet en die voelbaar maakt dat we met z’n allen een probleem hebben. Dit heeft ook betrekking op jezelf of op mensen die je kent, niet alleen de mensen die je in de film ziet.
Woensdag 22 april organiseert Pakhuis de Zwijger in samenwerking met Jacobin Magazine een screening van In This Together. Na afloop gaan we met Lisette Olsthoorn, en Uber-chauffeurs Rowdy van Dorst en Mirsad Bektasevics in gesprek over vragen solidariteit, het vermogen om te luisteren en wat we van ons werk verwachten. Info en tickets voor deze avond vind je hier.
