Op 11 december opent actrice, theatermaker en zangeres Meral Polat de Avond van de Dood. De dood is voor haar van jongs af aan verbonden met muziek, poëzie en rituelen. Sinds ze haar vader verloor, heeft dat thema een andere lading gekregen. In haar werk zoekt ze naar manieren om uiting te geven aan wat zich nauwelijks laat zeggen.
‘Als mens en als kunstenaar ben ik eigenlijk altijd bezig geweest met vragen als: wie zijn wij, waarom zijn we hier, wat betekent leven en wat betekent de dood? Ik ben opgegroeid in een alevitische cultuur waarin die vragen terugkomen in liedjes, poëzie en kunst. Muziek en poëzie zijn belangrijke manieren om met rouw om te gaan, om troost en hoop te vinden. Ze horen bij rituelen rond de dood, maar ook rond de geboorte. Het gaat over de verbinding tussen mens en natuur, over het universum, over alles wat voortdurend met elkaar in beweging is. Leven, dood, leven. Dat heb ik van jongs af aan meegekregen.’
‘De dood kan je wakker schudden, je juist levenslust geven: omdat je ineens zo sterk voelt dat je nú ten volle aanwezig wilt zijn.‘
‘Zes jaar geleden stierf mijn vader, heel plotseling. Ik had een ontzettend nauwe band met hem. Dat was de eerste keer dat de dood zo dichtbij kwam: iemand verliezen die alles voor je betekende. Ik voelde die diepe pijn, die verscheuring. Maar ik voelde ook hoeveel liefde daarin zat. Want wat is rouw? Rouw is liefde in al je vezels. Liefde voor die ander en voor alles wat er is geweest. Tegelijkertijd voel je hoe eindig alles is. Alles wat je samen hebt opgebouwd, alle ervaringen, en dan is diegene er opeens niet meer. Sindsdien ervaar ik de tijd anders. Het is alsof die zich anders door je leven beweegt wanneer je rouwt.’
‘In die zes jaar heb ik meer dierbaren verloren: twee goede vrienden zijn overleden, en ook mijn poes. Er zijn zoveel vormen van liefde en dus ook zoveel vormen van verlies. Toen mijn vader stierf, wilde ik hem eren, werk over hem maken, het over hem hebben. Zijn dood maakte me ook bewust van mijn eigen eindigheid. Een soort memento mori. De dood kan je wakker schudden, je juist levenslust geven. Omdat je ineens zo sterk voelt dat je hier bent, nú, en dat je ten volle aanwezig wilt zijn.’
De dood ís er
‘Ik heb het idee dat we de dood behoorlijk ver weg hebben geschoven. Misschien is dat iets westers, dat weet ik niet. Alles moet jong zijn, levend, het mag niet vergaan. Ouder worden, sterven, het donker, de rouw: daar willen we liever niet naar kijken. Terwijl het allemaal bij die cyclus van het leven hoort. Waarom zouden we daar geen ruimte voor maken? Juist daarin zitten ook inzicht, wijsheid en verbinding.’
‘En doodgaan hoeft niet altijd letterlijk te zijn. Je kan ook rouwen om een versie van jezelf die er niet meer is, of die er nooit zal komen. Een vrouw die moeder wordt, kan afscheid moeten nemen van wie ze daarvoor was. Een vrouw die geen moeder wordt, kan rouwen om wie ze niet zal worden. Dat is geen letterlijke dood, maar die rouw kan net zo echt zijn. Ik vind die tussenruimte tussen leven en dood fascinerend. Waar ligt die eigenlijk?’
‘Als ik aan zulke thema’s vorm probeer te geven, kom ik bij zingen uit. Zingen komt voor mij het dichtst bij je eigen ziel. Je kan er weinig in verbergen. Je spreekt je uit op een diepere laag dan met woorden, en dat kan helend zijn. Je hoeft niet mooi te klinken of precies de toon te houden. Het is jouw stem, jouw lichaam, jouw klankkast. Zoals een kind zich in klanken uit voordat het woorden leert. Soms worden we zó ons hoofd dat we vergeten dat we ook een lichaam hebben waarmee we kunnen voelen en uiten.’
De kracht van kunst
‘Ik zing graag in talen die niet iedereen verstaat. Dan kan je minder op woorden leunen en ontstaat er ruimte voor een eigen ervaring. Na afloop van een concert vertelt iemand me soms wat diegene in de muziek heeft gehoord of voor zich zag. Dan denk ik: wat geweldig. Die persoon heeft er iets heel anders in gevonden dan ik, en toch hebben we elkaar ontmoet.’
‘Ik laat me inspireren door rouwtradities waarin zang een heel directe functie heeft. In sommige culturen komen vrouwen aan een graf klaagliederen zingen en huilen. Zij geven uiting aan verdriet dat de nabestaanden misschien zelf nog niet kunnen toelaten. En in Balkantradities hoor je weleens van die liederen met stemmen en tonen die bijna dwars door je heen gaan. En denk aan Iraanse vrouwen die zingend en klappend bij graven staan. Als het verdriet en de machteloosheid zo groot zijn, kan muziek helpen om overeind te blijven. Dat vind ik de kracht van kunst. Iemand anders durft iets te uiten, waardoor jij het misschien ook kan voelen.’
‘De dood zelf blijft een mysterie. We kunnen erover praten wat we willen, maar niemand weet wat het is om die overgang te maken. Nobody knows. Samen met muzikant Chris Doyle onderzoek ik hoe we via muziek een moment kunnen scheppen waarin mensen uit hun hoofd mogen komen. Een plek waar je samen even kan aankomen. Ik zie het als een openingsritueel, waarin we vieren dat we met z’n allen, terwijl we nog leven, de dood mogen verkennen. Zonder dat iemand je voorschrijft wat je moet voelen of ervaren. En hopelijk nemen we daar iets kostbaars uit mee, iets wat ons hoofd en ons hart raakt.’
Nieuwsgierig geworden naar hoe Meral Polat de opening van de derde editie Avond van de Dood zal vormgeven, koop dan snel een kaartje! Via deze link kun je het volledige programma bekijken en je kaartje bemachtigen.