In een wereld van opeenvolgende crises, gaat het steeds vaker over de tegenhanger van al deze ellende: hoop. Maar wat is hoop eigenlijk? Hebben we hoop echt nodig voor een betere toekomst? Hierover gingen we in gesprek met Emma Pleeging. Pleeging is onderzoeker en projectcoördinator bij de Erasmus Happiness Economics Research Organisation en in 2021 promoveerde zij op het thema hoop. Voor The Hope Project ontwikkelde zij de hoopbarometer, een instrument waarmee je kunt meten hoeveel hoop er in een bepaalde groep aanwezig is. We voerden dit gesprek naar aanleiding van het programma dat op dinsdag 17 november plaatsvindt: Een avond over hoop (met o.a. Jerry Afriyie, Fatimzahra Baba en Neele Boelens).
Als eerste: wat is hoop?
We ervaren veel onzekerheid over dingen waar we geen controle over hebben en de toekomst. Dit erkennen vinden we lastig, maar hoop is het handvat om met deze onzekerheid om te gaan. Hoop bestaat uit de verlangens die je hebt voor de toekomst, maar het is ook altijd verbonden aan de angst dat iets niet zal gebeuren. Daarin is hoop een drijfveer om te bereiken wat je belangrijk vindt. De angst en zorgen die we nu hebben als maatschappij over het klimaat, de politiek en conflicten, geven aan dat er ruimte is voor hoop. Dit is een belangrijke uitdaging die voor ons ligt.
Hoop is hiernaast ook een morele plicht en een vorm van weerbaarheid die we nodig hebben. Die plicht heb je niet alleen naar jezelf, maar ook naar anderen en voor toekomstige generaties. Hoop kan dus een positieve en activerende ingang geven om te werken aan complexe problemen. We gaan geen mooie dingen bereiken, als we de hoop al opgeven.
Het begrip hoop krijgt ook kritiek. Dat het een westers benadering is, te veel flowerpower gehalte heeft en naïef kan zijn. Wat vind je hiervan?
Ik ben het niet mee eens dat hoop een westers begrip is, maar ik denk wel dat we in Nederland een heel westerse definitie van hoop kennen. Het is een wat smalle definitie en gericht op het individu. In het westen is het cultureel bepaald dat we uitgaan van een maakbare wereld. Alleen de realiteit is dat niet alles maakbaar is en dat we onzekerheid ervaren over dingen waar we geen controle over hebben. Dat moeten we erkennen en daar heb je hoop voor nodig. We kunnen veel leren van andere vormen van hoop in andere culturele contexten.
We zijn in Nederland veel bezig met de vraag: hoe houd je hoop? We worden constant geconfronteerd met het gevoel dat we onze hoop (kunnen) verliezen en houden hierdoor krampachtig vast aan het idee van hoop. In Zuid-Amerika zie je dat hoop anders ervaren wordt door de invloed van spiritualiteit. Het wereldbeeld van mensen is anders en heeft invloed op hun definitie van hoop. Ik denk dat er culturele verschillen zijn in hoe we hoop ervaren, maar dat er universaliteit is in hoe we hoop hebben. Ieder mens ervaart hoop en heeft verlangens voor de toekomst. Dat is niet cultureel bepaald, maar menselijk.
Je hebt de hoopbarometer ontwikkeld. Wat heb je hiermee onderzocht?
We hebben hiermee onderzocht welke dynamieken plaatsvinden tussen de hoop van mensen, hun gedrag en de mate waarin ze gemotiveerd worden om actie te ondernemen. Verder hebben we onderzocht welke componenten er in deze hoop zitten, zoals emoties, wereldbeeld, spiritualiteit. De resultaten van de hoopbarometer geven ons inzicht in hoe hoopvol iemand is en we hebben het ook op landelijk niveau gemeten. Zo kan je vergelijken of de hoogte van hoop verandert door maatschappelijke ontwikkelingen. Een voorbeeld hiervan is de coronapandemie. In de barometer kwam naar voren dat aan het begin van de pandemie mensen gemiddeld meer hoopvol waren en meer vertrouwen hadden. Dit kan voortkomen uit een gevoel van sociale cohesie en het samen tegengaan van een collectieve crisis. Later zagen we de hoop kelderen: vertrouwen daalde en het gevoel van collectiviteit ebde weg. De hoopbarometer geeft ons een indicatie van het niveau van hoop in een land.
Wat was opvallend dat uit de hoopbarometer van Nederland kwam?
Opvallend is dat er een verband is tussen hoe hoopvol mensen zijn en welk gedrag ze vertonen. Mensen die hoopvol zijn ondernemen meer actie om hun idealen waar te maken. Aan de andere kant vertonen mensen die weinig hoop hebben relatief weinig van dit gedrag. De beste combinatie voor het ondernemen van actie die uit de barometer kwam: naast het hebben van hoop, je zorgen maken over de toekomst. Als deze combinatie aanwezig is, worden mensen sneller gemotiveerd om iets te gaan doen aan hun zorgen. Deze combinatie wordt ook gereflecteerd in de definitie van hoop: een mix van onzekerheid en verlangens. Het gaat om een verlangen voor de toekomst, maar ook de angst dat het misschien niet zal gebeuren. Als mensen erkennen dat ze naast hoop ook angst en zorgen hebben, kunnen ze het meeste voor elkaar krijgen.
Waarom zijn er verschillen tussen hoeveel hoop mensen hebben?
Dat de één een stuk hoopvoller is dan de ander is gedeeltelijk te verklaren door sociale omstandigheden, zoals het oplopen van een trauma of het opgroeien in een omgeving waar om te beginnen al weinig hoop is. Dat iemand dan minder hoopvol is, is een logisch gevolg. Een deel van de verschillen komt voort uit dat we als maatschappij sommige mensen meer en anderen minder hoop toekennen. De mensen die buitengesloten worden van het gesprek over hoop, zijn die het misschien wel het allermeeste nodig hebben. We zouden dit anders moeten insteken en aan bepaalde randvoorwaarden moeten voldoen als samenleving, om iedereen dezelfde kansen te geven op hoop.
Op de barometer scoort de Nederlander relatief hoog op persoonlijke hoop, maar een stuk lager op hoop in anderen en de maatschappij. Hoe komt dit?
Mensen maken zich veel zorgen over maatschappelijke problemen, terwijl ze voor zichzelf relatief hoopvol zijn. Daar zit ook een media-effect in. Positieve maatschappelijke ontwikkelingen krijgen we minder te zien in de media en wat we wel zien is het slechte nieuws. Hierdoor verliezen we een deel van onze hoop en vertrouwen in de ander. Vertrouwen is een cruciaal deel van hoop, als we kijken naar de hoop in anderen en maatschappij. Om hoop te kunnen hebben in een ander, hebben we een relatie tot de ander nodig en vooral vertrouwen in diegene. Vertrouwen is dus een voorwaarde voor hoop.
Een stukje wijzer over wat hoop is, maar nieuwsgierig naar meer? Op dinsdag 17 november praten we hierover door met Emma Pleeging en o.a. Jerry Afriyie, Fatimzahra Baba en Neele Boelens. Reserveer jouw plek: gratis kaartje hier!
