Creatieve Industrie
De Stad

Social Design

Kunnen kunst en design een buurt sociaal en economisch verbeteren?
dinsdag 8 dec 2009, 18.00
di 8 dec 2009, 18.00

Een markant gebouw, een aansprekend kunstwerk of state of the art straatmeubilair. Kunnen kunst en design een buurt sociaal en economisch verbeteren? Talk of the Town onderzoekt dit aan de hand van succesvolle voorbeelden als de ‘moodwall’ in Zuidoost en station Bijlmer Arena.

Genodigden: Matthias Oostrik (ontwerper van de Moodwall in AmsterdammZuidoost), Frank Karsing (projectmanager Centrumgebied Zuidoost, Projectbureau Zuidoostlob), Gabi Prechtl (directeur Kunst & Bedrijf) en Jan van Belkum (co-architect station Bijlmer Arena, Arcadis).

Moderator Ruben Maes opent de avond met de mededeling dat de grote expert op het gebied van Social Design, Guus Beumer, verstek moet laten gaan. De artistiek directeur van Utrecht Manifest, de biënnale voor Social Design, heeft voorhoofdsholteontsteking.

“We gaan social design in de volle breedte bespreken,” belooft Maes de ongeveer veertig aanwezigen. “Concrete ontwerpen, de effecten ervan op ons gedrag.

Maar eerst: wat is dat nou eigenlijk, social design? Wat is volgens de zaal de definitie?” De zoektocht naar wat social design precies is wordt uiteindelijk de hoofdlijn van de avond. Gabi Prechtl, directeur van Kunst en Bedrijf dat adviseert in kunstopdrachten,vindt dat social design inhoudt dat je bij elke opdracht voor ontwerp nagaat welke disciplines betrokken moeten worden om tot een optimaal resultaat te komen. Met als hoofdvraag: hoe breng je sociale interactie teweeg? Ontwerper Diana Krabbendam ziet graag dat de definitie van social design verder gaat dan de publieke ruimte. “Je kan ook kijken naar social design als  tegenhanger van corporate design. En social design mag ook een proces zijn, of een situatie. Social design is niet alleen iets tastbaars.”

Als deze eerste wensen voor definitie genoteerd zijn vraagt Maes Matthias Oostrik, keurig jasje en artistieke bril, naar voren. Hij ontwierp de Moodwall, een wand van licht die reageert op mensen die voorbijkomen en die in de Bijlmer een vijfentwintig meter lang unheimisch tunneltje nieuw leven inblies. Oostrik is helemaal niet bezig geweest met social design tijdens het ontwerpen, vertelt hij. “Ik ben interaction designer. Maar ik begrijp dat je de uitwerking social design zou kunnen noemen. Na een jaar zit er nog geen enkele beschadiging op de muur,” vertelt Oostrik. “De buurt is er trots op. Hij is ook al in een paar vrij slechte hiphop video’s te zien geweest.” De ontwerper voegt toe: “Ik claim dat ik niet alleen computers programmeer, maar ook mensen. Ik beïnvloed hun gedrag.” Om te bekijken hoe social design werkt bij een groot project vraagt Maes architect Jan van Belkum, medeontwerper van het nieuwe station Bijlmer Arena, naar voren. “Het grootse probleem was de onderdoorgang,” vertelt de architect.

“Die was cruciaal. Een vlakte van anderhalf voetbalveld. En heel breed.” Het moest een prettige ruimte worden, en een verbinding tussen de Oost en West zijde bovendien. Om dat te bereiken werden de sporen twee meter hoger getild en kreeg het dak vides om extra licht op de grond te laten vallen. “Het moest trekken om eronder door te gaan. Het station geeft de mensen die er komen nu een trots gevoel.” Een gemeenteambtenaar legt uit wat voor bestuurlijke processen en lobbypraktijk vooraf gingen aan de opdracht van het Station. Prechtl reageert: “Dit station kon lukken omdat iedereen wist: er is hier een enorm probleem dat nu moet worden opgelost. Ik vraag me af: kunnen we in deze stad zover komen dat we die problemen een keer voor zijn.”

Maes gaat verder met de zoektocht naar de definitie van het onderwerp van de avond. Bart van Grevenhof van de Hogeschool van Amsterdam vindt dat social design gaat over het bewust zijn dat er interactie is tussen openbare ruimte en mensen. En dat kan dus ook negatief zijn, zoals een dwarsbalk over een bankje  zodat zwervers er niet kunnen slapen. Maes: “Dus bij social design wordt ingezet op gedragsverandering.”

Krabbendam is voor een andere benadering: “Dit is allemaal geredeneerd vanuit het maakbaarheidsdenken. Je kan ook zeggen: de samenleving is nu zo complex dat inbreng van burgers steeds belangrijker wordt. Co-creatie processen zijn nodig. Dan heb je ook een nieuw aspect te pakken van social design, want ontwerpen met een sociale agenda gebeurt in Nederland al heel lang.”

De idealen achter de bouw van de Bijlmer worden genoemd. De stelling van Krabbendam stuit op weerstand in de zaal. Je kunt belanghebbende leken tochniet aan de ontwerptafel zetten, die denken enkel aan hun eigen stoepje. Krabbendam: “Banken, gezondheidszorg, onderwijs functioneren niet optimaal hebben we gezien. Dat was georganiseerd door deskundigen. We moeten nadenken hoe je belanghebbenden kan betrekken om de dingen beter te organiseren. Dat vind ik de uitdaging voor ontwerpers, kunstenaars en architecten.” Frank Karsing, projectmanager van Centrumgebied Zuidoost, vertelt dat ze op het projectbureau bij de opdracht van het Arenagebied en het Station helemaal nooit hebben gedacht: we gaan social design maken. “Maar je bepaalt wel van tevoren aan wat voor eisen het ontwerp moet voldoen. En ontwerpers kijken heel goed naar hoe de mensenstromen bijvoorbeeld gaan lopen.” Krabbendam brengt in dat schaal ook van invloed is op social design: een tunneltje of een heel gebied, dat is nogal een verschil. Karsing noemt bij het proces van social design het moment waarop ontworpen wordt. “Als je IJburg II gaat bouwen kun je nog geen bewoners betrekken.” Ontwerpen met de behoefte en gedrag van de gebruikers in je achterhoofd zou je volgens Karsing altijd moeten doen. “Het staat niet op de agenda, maar zit integraal in je proces.”

“Als niemand er bewust mee bezig is, hoe komt het dan dat social design zo op de agenda staat tegenwoordig,” wil Maes weten. “Maatschappelijke veranderingen? Is er behoefte aan een nieuwe methode?”

Vanuit de zaal komen verschillende reacties. De jeugd van tegenwoordig is lamlendig en egoïstisch en kan met social design geleid worden. Burgers accepteren niet meer dat de overheid zomaar alles doet en eist invloed.

En volgens Bart Grevenhof is social design slechts een modewoord. Krabbedam blijft hameren op het proces: “Social design vraagt hele andere manieren van ontwerpen, als je de burger erbij wil betrekken.” De sprekers en de zaal zijn er nog niet uit, social design blijft een mistige term. Dat vraagt om een prijsvraag, zegt Maes. Degene die de beste definitie mailt naar Talk of the Town wint een T-shirt. Met zijn eigen definitie als opdruk. Jury: de genodigden. “Heeft u wat te doen tijdens de kerst.” Liedewij Loorbach, december 2009