Van gemeen tot gemeengoed?

Door Arthur Hendriks, subsidieadviseur voor innovatie(s)
Reageer

Deze week een Tegenlicht Meet Up over “hoezo samen delen”. Na de langdurige lofzang op de deeleconomie een hand in eigen boezem en een nadere blik op de deelnemers of, zo u wilt, deelgevers aan de deeleconomie. De deeleconomie werd eerder gepresenteerd als antwoord op de crisis door een andere manier van waarde creëren. Zelden was de utopie zo’n kort leven beschoren. Komt van ruilen inderdaad huilen? Vol verwachting zoemt de tot de nok toe gevulde zaal voor de laatste aflevering van het jaar en ik zit dan ook klokslag acht uur op het puntje van mijn stoel in Pakhuis de Zwijger.

Voordat we hier iets zinnigs over kunnen zeggen, eerst de vraag wat is de deeleconomie eigenlijk? En dat is nog niet zo makkelijk als het lijkt. Net als het containerbegrip duurzaamheid is de deeleconomie een vergaarbak van allerlei al dan niet betaalde ontwikkelingen geworden. De term verwatert door alle initiatieven die afwijken van de traditionele economie eronder te scharen. De Belg en cyberfilosoof (sic!) Michel Bauwens geeft structuur in deze donkere dagen en heeft het deeleconomiekwadrant ontwikkeld. De deeleconomie voor dummies. Een plaatje helpt.

De gehele linkerkant ziet op ‘extractief’ kapitalisme en daarmee gericht op het onttrekken van hulpbronnen aan de samenleving. De rechterkant is ‘generatief’ kapitalisme, waarmee de kracht van het collectief wordt gebruikt en een spreiding en onderlinge verdeling geeft van kennis (open source) en infrastructuur (open hardware). Extractief kapitalisme leidt tot marktgoederen en generatief kapitalisme leidt tot gemeengoederen.

Aan de linkerkant van het kwadrant (extractief en gericht op winst) zien we bijv. Facebook, Airbnb, Peerby, Werkspot, Marktplaats, Uberpop en GoBoat. De ‘deeleconomie’ die plaatsvindt op deze platformen heeft zich tussen het delen in geplaatst. De concepten en fenomenen worden naar een marktdefinitie geduwd. Met delen heeft dit weinig te maken. Nee dit is een platformeconomie, zoals ook hoogleraar mediastudies José van Dijck onderwees. Deze platformeconomie is eigenlijk onderdeel van de normale economie. Door deze platforms en hun hogere efficiëntie zijn minder hotelkamers nodig, minder hogedrukreinigers, minder taxichauffeurs. Kortom minder banen. Wordt hiermee de deeleconomie toch een aandeeleconomie?

Het primaire doel van de platformen is zo snel mogelijk zo groot mogelijk te worden. Aldus de CEO’s vanPeerby, Werkspot en GOBoat in de paneldiscussie. Winst is in die fase niet belangrijk. Data zijn namelijk de nieuwe grondstof en kan (mogelijk in de toekomst) worden verhandeld en gekapitaliseerd. Google’s filosofie van ‘don’t be evil’, wordt aan de linkerkant van het kwadrant een inspirerend en noodzakelijk geheugensteuntje. Het positieve aan een huizenruil is wel dat je kunt zeggen dat er ook iemand anders in je bed heeft geslapen, twittert een insider.

De ‘rechterkant’ van het kwadrant plaatst zoveel mogelijk activiteiten buiten de kapitalistische marktplaats. Alles is open, zonder privatisering van kennis en design in een open coöperatief. Het gemeengoed is ontstaan. Een mogelijk surplus gaat niet naar de aandeelhouders maar naar de deelnemers.

De deeleconomie als begrip, zoals deze zich nu ontwikkelt, schuurt nog ergens. De utopische wensen van een betere wereld door de deeleconomie lopen vooralsnog spaak in het linkerrijtje van de facebooks en de airbnb’s. Ook tijdens de meetup werd door interventie dit ongemak per microfoon versterkt door de liefdevol delende medemens met veel filantropische passie. De kerst viel vroeg dit jaar.

De avond werd besloten door Frank Wiering ‘de stem’ van Tegenlicht! De persoon in werkelijkheid zien achter een zeer bekende stem is altijd verrassend onwerkelijk. Ik hoorde ‘de stem’ zeggen dat er in het komende seizoen weer spraakmakende Tegenlicht afleveringen op de rol staan. Hoe de vuilnisbelten in de toekomst worden afgegraven om te zoeken naar goud omdat daar meer te delven is dan in de goudmijnen. En over een experiment komende jaar van een basisinkomen in een dorpje in Groningen! De stem wilde niet vertellen welk dorpje precies. Kortom en zoals iemand al eens zei: “Like it or not, we live in interesting times!”

Schema van © Michel Bauwens

Schema van © Michel Bauwens