De Zwijger spreekt met… Ruben Jacobs

Over de rol van de verbeelding in klimaatverandering en de stadsjungle.
Reageer

Docent aan de HKU, schrijver en spreker Ruben Jacobs agendeert een complex samenlevingsvraagstuk als klimaatverandering in zijn lessen, online-artikelen en boeken, en vraagt zich tegelijkertijd af welke rol kunst kan spelen in het genereren van een nieuwe verbeelding omtrent klimaatverandering.

Dan is mijn eerste vraag aan jou: wie ben je en wat doe je?
‘Ik ben Ruben Jacobs. Docent aan de kunstacademie in Utrecht, daar geef ik cultuurfilosofie. Het is een beetje een soort combinatie tussen sociologie en filosofie waar ik vooral eerstejaars studenten in lesgeef. Daarnaast schrijf ik boeken en artikelen en spreek ik veel buiten de HKU over de thema’s waar ik mee bezig ben. De laatste jaren houd ik mij vooral bezig met alles wat betrekking heeft tot ecologie, onze relatie met de natuur en klimaatverandering. Dat vlieg ik vanuit verschillende hoeken aan, vanuit mijn achtergrond als socioloog, maar ook vanuit de rol van kunst. Dus sociologische én culturele verbeelding.’

Je zei dat je werkt aan de kunstacademie, je houdt je bezig met de verbeelding en je combineert het op een bepaalde manier met sociologie. Wat moet ik mij daarbij voorstellen?
‘De wetenschap van klimaatverandering is behoorlijk ontwikkeld; we weten steeds beter welke processen er plaatsvinden. Maar het is nog steeds een raadsel hoe we er fatsoenlijk als samenleving op reageren, daar zitten allemaal sociologische processen achter. Het is een ‘wicked problem’, ook wel een ‘ultra wicked problem’ genoemd, want het zaagt aan alle poten van het systeem wat we afgelopen paar eeuwen hebben gebouwd. In zekere zin is het een ultiem voorbeeld van een ‘collective action problem’: een situatie waarin een samenleving beter kan samenwerken, maar individuen dit niet doen, vanwege tegenstelde belangen die gezamenlijke actie ontmoedigt. De paradox: doordat elk individu zijn/haar eigen belang nastreeft, doen diegenen uiteindelijk ieders eigenbelang weer tekort. Dus aan de ene kant heb je deze sociologische dynamiek en aan de andere kant onze collectieve verbeelding. Dat wil zeggen: hoe we over de staat van onze planeet denken en hoe het in onze verbeelding een plek krijgt.  Als je het alleen al over het woord klimaatverandering hebt dan krijg je meteen allemaal doembeelden, zoals destructie en de zeespiegelstijging. Dat zijn niet de meest motiverende beelden om mensen in gang te brengen. De verbeelding die eromheen wordt gegenereerd is zo zwartgallig, dat het als individu het meest logisch is om met de rug naar de toekomst te gaan leven. Verbeelding en kunst spelen volgens mij een belangrijke rol in het openbreken van die doemscenario’s. De mogelijke rol van kunstenaars is om deze duisternis zintuiglijk af te tasten om vervolgens betekenis te kunnen geven aan de nieuwe realiteit, zodat we erop kunnen anticiperen en niet bevriezen uit existentiële angst om te vergaan. Hopelijk zijn dat ook bouwstenen voor een toekomstbeeld wat hoopgevender is, wat wel rekening houdt met de realiteit, maar wat ons wel in beweging kan zetten als samenleving.’

Wat is de meerwaarde van de Nieuw Amsterdam Raad voor jou?
‘Voor mij is het vooral een plek waar ik in contact kom met een breed palet aan jonge ambitieuze mensen van diverse achtergronden, die allemaal ideeën hebben voor de stad van de toekomst. Het is goed om mensen met verschillende thema’s en perspectieven samen te brengen, om daarmee een klankbord voor de gemeenteraad Amsterdam te zijn en hen te inspireren. Daarmee kan het een soort agenderende functie hebben.’

Wat wil je bereiken met de Nieuw Amsterdam Raad?
‘Ik vind het goed dat deze raad een nieuwe generatie Amsterdammers horizontaal met elkaar in contact brengt, want veel mensen uit de raad kende ik hiervoor nog helemaal niet. Zij zijn met andere onderwerpen bezig dan ik die allemaal raakvlakken hebben, maar toch los worden behandeld. Daarom hoop ik dat we met deze raad de thema’s goed integreren en dat we dat uiteindelijk op de agenda kunnen krijgen bij de gemeenteraad, om zo de rijkdom en diversiteit van de stad te waarborgen. Amsterdam doet het niet slecht, ze geven bijvoorbeeld subsidies voor groene daken, maar daar komen ook de sociale inclusieve elementen om de hoek kijken: hoe zorg je ervoor dat het ook toegankelijk is voor een brede groep van de bevolking? Voor veel sociale huurwoningen is het niet reëel om dat soort investeringen te doen, dan moet je ervoor zorgen dat de lasten rechtvaardig worden verspreid over de mensen. Mensen die deze lasten minder makkelijk kunnen dragen worden dan ontlast, maar wel gestimuleerd om mee te gaan in die beweging; dat is heel belangrijk. Daar raken die thema’s elkaar, van sociaal inclusieve thema’s tot vergroening en duurzaamheid, dan wordt het een soort sociale duurzaamheid.’

Hoe ziet jouw stad van de toekomst eruit?
‘Mijn stad van de toekomst is een klimaatbestendige stad. Dan denk ik heel concreet aan de hittegolven van vorig jaar in de stad. Je krijgt dan het fenomeen van een ‘hitte-eiland’; een plek waar het door de enorme concentratie van baksteen en beton structureel warmer is dan op andere plekken. Mijn stad van de toekomst is een stad die enorm vergroend is.’

Kan dat wel in een stad als Amsterdam?
‘Als je er een beetje creatief mee omgaat is er heel wat te winnen. Ik zie een soort stadsjungle voor mij, waar elk dak groen is. Er zijn ook allemaal plannen in de gemeente om de daken te vergroenen met sedum, dat is een soort vetplant die hitte opvangt, goed isoleert en een prettig aangezicht is. Er zijn allemaal slimme manieren om bestaande plekken veel groener te maken en daarmee veel hitte te absorberen en CO2 uit de lucht te halen. Het onderscheid tussen stad en natuur gaat vervagen, je krijgt een soort stedelijke natuur en daar kan je nog veel verder in gaan. We moeten eigenlijk nog breder kijken naar de Metroopoolregio Amsterdam, dan lost Amsterdam in feite op in  een groot stedelijk natuurgebied. Als je dit van boven ziet, zie je het onderscheid tussen natuur en stad minder goed, dan wordt het een groot natuurpark waarbinnen je allerlei stedelijke woonenclaves hebt.’

Lees voor meer informatie over de rol van de kunst in de verbeelding van klimaatverandering Ruben Jacobs’ nieuwe boek hier.