Het nieuwe stadmaken in Haarlem

De bewoners van het Ramplaankwartier in Haarlem gaan zélf aan de slag voor een aardgasvrije buurt.
Reageer

De aarde warmt op, het klimaat verandert. De overheid neemt het besluit dat de energievoorziening in 2050 volledig duurzaam moet zijn, maar wie neemt daarin het voortouw? De bewoners van het Ramplaankwartier in Haarlem wachten niet af, zij doen dit zelf.

Aan de rand van Haarlem ligt het Ramplaankwartier. Het bestaat uit zo’n 1150 huishoudens, voornamelijk rijtjeswoningen uit de jaren 20, 30 en 50. In deze rustig gelegen wijk, voorbij de westelijke randweg, heeft een gedreven groep bewoners de handen ineengeslagen om in 2025 de wijk volledig aardgasvrij te krijgen. De door bewoners opgerichte Stichting DE Ramplaan heeft al eerder stappen gezet richting een energietransitie. De Stichting heeft een coöperatie opgericht die al 200 huishoudens voorziet van zonnestroom, opgewekt via de zonnepanelen die zijn geplaatst op het dak van de naastgelegen Fablo tennishal. Minister Kamp presenteerde eind 2016 zijn energieagenda met de ambitie om te streven naar volledig C02-arme voorzieningen in 2050. Als het aan de bewoners ligt is het Ramplaankwartier straks hét voorbeeld voor de rest van Nederland, in de transitie naar duurzame energie binnen de bebouwde omgeving.

De ambitie

Maar hoe willen de bewoners deze grote ambities waarmaken? Op 28 maart 2017 ging project SpaarGas officieel van start, met als doel: een aardgasvrije wijk. Een project van Stichting DE Ramplaan in samenwerking met de gemeente Haarlem en de TU Delft.

De gemeente Haarlem heeft de ambitie om in 2030 klimaatneutraal en 2040 aardgasvrij te zijn. Voor de gebouwde omgeving betekent dit onder andere een transitie in de manier waarop de woningen en gebouwen worden verwarmd. Deze ambitie zal grote consequenties hebben voor het grote aantal relatief oude huizen in Haarlem. De gemeente wil deze ambitie daarom in samenwerking met bewoners en belangrijke partners in de stad realiseren. De gemeente ziet SpaarGas als een proefproject binnen haar bredere ambitie voor heel Haarlem. Een schaalbaar experiment.

Wij als Ramplaankwartier zouden graag als voorbeeld dienen voor hoe je andere bestaande wijken ook van het aardgas af kunt krijgen.

Er zijn meerdere mogelijkheden in kaart gebracht om de wijk zonder aardgas te verwarmen. “We onderzoeken onder andere de optie om een lage temperatuur warmtenet aan te leggen door de wijk”, legt projectleider Eelco Fortuijn uit. “Mogelijk moet de riolering in een deel van de wijk vervangen worden, dus waarom zou je dit dan niet direct combineren met het realiseren van een alternatieve energiebron of een alternatief energienetwerk? Zo kunnen we de vernieuwing van ons energiesysteem meenemen in de al geplande vervanging van het rioolsysteem.”

Uitdagingen

Maar nieuwe omstandigheden brengen ook nieuwe vragen met zich mee. “Het uitdenken van de energietransitie is nog volop in ontwikkeling en er doemen telkens nieuwe vragen op over wat er technisch mogelijk is, maar ook over wie welke rol op zich neemt in dit proces. Daarom werken wij in Haarlem met een kernteam en een stuurgroep” legt Eelco uit. “Deze teams bestaan uit bewoners, medewerkers van de gemeente en onderzoekers van de TU Delft en zij sturen elkaar bij en blijven in gesprek over de kansen, behoeften en mogelijkheden. Dit werkt heel goed. Elke groep heeft een andere taak.”

Met de verschillende betrokkenen wordt momenteel onderzocht of het technisch en financieel mogelijk is om het Ramplaankwartier volledig aardgasvrij te maken. In 2017 vindt eerst het technische haalbaarheidsonderzoek plaats om te onderzoeken welke aardgas-alternatieven interessant zijn voor deze wijk.

Hoe wordt de inclusiviteit van een initiatief als SpaarGas gewaarborgd?

Naast de technische uitdagingen is een belangrijk vraagstuk: hoe gaat de oplossing voor het Ramplaankwartier zich verhouden tot de stadsbrede energietransitie die wordt ontwikkeld? Deze vraag is zowel belangrijk voor de bewoners van het ramplaankwartier als voor de Gemeente Haarlem. Hoe wordt de inclusiviteit van een initiatief als SpaarGas gewaarborgd? Hoe kan de Gemeente blijven voldoen aan haar warmte-lever-plicht aan burgers wanneer bewoners uit het Ramplaankwartier de energievoorziening zelf gaan beheren? Of moet er iets veranderd worden aan de huidige regels rondom de warmte-lever-plicht? De bewoners van het Ramplaankwartier hebben er ook belang bij dat hun oplossing zich goed verhoud tot de rest van de stad, zij willen van bredere betekenis zijn in de energietransitie en willen een weloverwogen keuze maken voor het beste alternatief voor aardgas. Hiervoor is het belangrijk dat zij weten hoe er vorm gegeven gaat worden aan de energietransitie in de rest van Haarlem.

Eigenaarschap

Stel dat het lukt, het realiseren van een alternatieve energievoorziening in het Ramplaankwartier, hoe ga je de verantwoordelijkheden over zo’n voorziening dan verdelen? Wie wordt er eigenaar van het mogelijke warmtenet? En wie is eigenaar van de warmte die wordt onttrokken en getransporteerd door het nieuwe net? En misschien nog crucialer, wie gaat de aanleg van een nieuwe energievoorziening financieren en wie is er verantwoordelijk wanneer er dingen anders lopen dan voorzien?

“Wanneer we meer energie opwekken dan we nodig hebben, zouden we dit graag willen verhandelen en de opbrengsten met elkaar delen. Het is alleen nog onduidelijk of dit mogelijk is en hoe we hier vorm aan kunnen geven. Tegelijkertijd moeten we zorgen dat we onszelf indekken voor de risico’s die dit project met zich mee brengt. Je wilt niet als individu of groep bewoners financieel ervoor moeten opdraaien als er iets mis gaat. Er moet dus een nieuw model ontworpen worden waarin de opbrengsten verdeeld kunnen worden en de risico’s afgedekt.”

Hoe vorm te geven aan het eigenaarschap is een vraag waaraan volop gewerkt wordt. Het plan is om een maatschappelijke business case op te stellen die de verschillende belangen, een mogelijk organisatie- en financieringsmodel, de risico’s en lacunes in beeld brengt. Deze business case dient om de belangrijkste leervraag van SpaarGas te beantwoorden: hoe organiseer je de governance van SpaarGas? Momenteel wordt onderzocht of het mogelijk is om eigenaarschap over een energievoorziening te delen. Ook zou het een optie zijn om een onderscheid te maken tussen eigenaarschap over de energievoorziening en de energie zelf.

Een belangrijke stap in het proces is het inventariseren van alle type woningen in de wijk en het per huis in kaart brengen van bestaande en potentiële besparingsmaatregelen. “Wij werken nu met straatcoaches die hun buren helpen met het invullen van de SpaarGas check. Hierin kan iedere bewoner een uitgebreid profiel maken van zijn of haar woning.” Deze data delen de bewoners alleen met elkaar, de Gemeente en de TU Delft. Dit is kenmerkend voor de bewoners uit het Ramplaankwartier, ze zijn innovatief en houden de energietransitie in de wijk in eigen hand.

Draagvlak creëren

Maar zijn de ambities van SpaarGas realistisch? Een cruciaal punt voor het succes van dit project is het draagvlak onder de bewoners. Op dit moment geeft zo’n 10% van de huisoudens aan mee te willen doen. Maar de ambitieuze groep bewoners wil dat SpaarGas een initiatief van en voor iedereen in de wijk wordt. Hoe zorg je dat ook huiseigenaren en huurders zonder spaargeld mee kunnen doen? Hoe bepaal je of dit initiatief democratisch legitiem is? Moet daarvoor honderd procent van de bewoners mee willen doen of zijn daar andere maatstaven voor? Eelco vertelt dat er op dit moment zo’n 400 huishoudens ingeschreven zijn op de nieuwsbrief van SpaarGas.“Zij worden op de hoogte gehouden van de vorderingen van het project. De straatcoaches informeren hun buren over de mogelijkheden en proberen ze te betrekken bij het project. Het is mooi dat zo’n 40% van de huishoudens al geïnteresseerd is in de transitie, maar het is nog niet genoeg. We willen graag iedereen uit de buurt betrekken bij het project en enthousiast maken om echt mee te gaan in de energietransitie.”